اشتراک اخلاق حرفه‌ای در سازمان‌ها (ابعاد، مؤلفه‌ها، نظریه‌ها و مدل‌ها)

بستن

اخلاق حرفه‌ای در سازمان‌ها (ابعاد، مؤلفه‌ها، نظریه‌ها و مدل‌ها)

No English Name Available
میانگین امتیاز کاربران : 0 / از 5
  • ارسال با پیک و یا پست
  • قیمت : 31,000تومان
توضیحات کوتاه

اخلاق حرفه‌ای در سازمان‌ها (ابعاد، مؤلفه‌ها، نظریه‌ها و مدل‌ها)

همانگونه که در بخش مقدمه بیان شد اخلاق حرفه­ای عبارت است از مجموعه­ای از اصول و قواعد رفتاری و اخلاقی که حِرف مختلف به هنگام ایفای نقش حرفه­ای خود مکلف به رعایت آن‌ها می­باشند؛ اکنون سؤال این است که به­راستی مؤلفه­ها و ابعاد مهم اخلاق حرفه­ای کدامند؟؛ بسترها و عوامل زمینه­ساز برای رشد و توسعه اخلاق حرفه­ای در سازمان­ها کدامند؟؛ و سؤال دیگر اینکه رعایت اصول و قواعد اخلاق حرفه­ای در سازمان‌ها و محیط کسب‌وکار چه تبعات مثبتی به همراه خواهد داشت؟.  که برای پاسخگویی به این سؤالات، تلاش شد تا بامطالعه و بررسی ژرف مجموعه­ای از مبانی نظری و تألیفات صاحب‌نظران و اندیشمندان شرقی، غربی و همچنین آرا مکاتب اسلامی و بررسی انواع مدل­های تصمیم­گیری اخلاقی که توسط صاحب‌نظران در حوزه اخلاق، جایگاه اخلاق و اخلاق حرفه­ای ارائه نموده­ سعی در شناسایی مؤلفه­ها، ابعاد و شاخص‌های اخلاق حرفه­ای داشته و با عنایت به این امر مهم که یکی از مؤلفه­های اساسی در تعالی و موفقیت هر سازمانی، اخلاق حرفه­ای در آن سازمان است بتوانیم به‌طور مبسوط به نقش و جایگاه اخلاق حرفه­ای در موفقیت سازمان‌ها بپردازیم. امید است به یاری خداوند متعال بامطالعه این کتاب، اهداف و برنامه­های آموزشی این اثر محقق شده و از طریق آموزش و یادگیری در الگوهای فکری، شناخت و نگرش خوانندگان تحولی هرچند اندک اما ژرف ایجاد نماید.

توضیحات

اخلاق، جمع خُلْق و خُلُق و به معنای سرشت، خوی، طبیعت و امثال آن است؛ در مقابل خَلق که به‌صورت ظاهری انسان گفته‌ می‌شود. حکمای گذشته، روح و نفس غیرمادی انسان را خاستگاه هرگونه رفتار ظاهری و عمل آدمی می­دانستند و ازاین‌رو اصل در اخلاق را توجه به صفات نفسانی انسان می­دانستند و معتقد به این بودند که ثمره اصلاح نفس و درون در اعمال بیرونی به‌سرعت آشکار می­شود. گاهی اخلاق به معنای فضایل اخلاقی نیز به کار می­رود که در این صورت این واژه در مورد اخلاق نیک و فضیلت­های اخلاقی به کار می­رود؛ مثلاً گفته می­شود دروغ‌گویی کاری غیراخلاقی است یا عصاره اخلاق عشق و محبت است.

واژه‌ی اخلاق به معنای نهاد اخلاقی زندگی نیز به‌کاررفته است. این کاربرد بیشتر نزد فیلسوفان غربی استفاده‌شده است. در این معنا اخلاق مانند زبان، دین و کشور پیش از افراد بوده و بعد از آنان نیز خواهد بود. به‌بیان‌دیگر، اخلاق در این اصطلاح مجموعه‌ای است از اصول و قواعد که بیانگر بایدها و نبایدهای اخلاقی است و نوعی استقلال از شخص در آن‌ها وجود دارد؛ اصولی مانند خوبی، راست‌گویی، بدی و دروغ‌گویی که افراد آن‌ها را از والدین یا آموزگار می­آموزند و به‌نوعی بر اجتماع تکیه‌دارند و به‌عنوان ابزاری در دست اجتماع است که بر افراد تحمیل می­کند. اخلاق به این معنا امری اجتماعی است. در برخی کاربردها، اخلاق به معنای نظام رفتاری حاکم بر یک گروه یا فرقه نیز به‌کاررفته است.

علم اخلاق یا تهذیب اخلاق یکی از شعب حکمت عملی است و آن دانش بد و نیک‌خوی‌ها و تدبیر انسان است برای نفس خود یا یک‌تن خاص (معین،۱۳۷۱: ۱۷۴). این اصطلاح همچنین به معنای صفت نفسانی یا هیئت راسخه­ای است که در نفس انسان شکل می­گیرد و در برخوردهای فردی و اجتماعی و در موقعیت­های متفاوت به‌صورت رفتار و عکس­العمل­های مختلف بروز می­کند. این علم در حقیقت شاخه­ای از فلسفه است که قدمت آن به ۲۵۰۰ سال قبل بازمی‌گردد. مثلاً در زمان سقراط، افلاطون[۱] و ارسطو[۲] برای ارائه­ی مجموعه­ای از اصول رفتار انسانی، نظریاتی ارائه‌شده است (سعیدی گراغانی، ۱۳۹۰). ازنظر علمی، اخلاق معرفتی است که از افعال اختیاری انسان بر اساس یک سیر عقلانی شکل می­گیرد (مظاهری، ۱۳۸۲). از منظر دینی چنانچه این خلق‌وخوی با ارزش­های والای نفسانی و اسلامی منطبق باشد «فضیلت» و اگر در تقابل با آن قرار بگیرد، «رذیلت» نام دارد. ازاین‌رو علم اخلاق با مجموعه­ای از سؤالات گوناگون در مورد اینکه چه چیزی خوب، درست و با­ارزش است سروکار دارد (عزیزی، ۱۳۸۹).

در زبان انگلیسی کلمه­ی «اخلاق[۳]» از واژه­ی یونانی «اتیکوس[۴]» به معنی عادت، خصلت، خلق‌وخوی، سرشت، روش و نظایر آن گرفته‌شده است. برخی از زبان­شناسان معتقدند که واژه­ی «اتیکس[۵]» از کلمه­ی لاتین «اتوس[۶]» اقتباس شده است که مفهوم لغوی آن «شخصیت» است؛ و به مجموعه­ای از باورها و دیدگاه­های مرتبط با منش آدمی اطلاق می­شود که رفتار افراد، گروه­ها، نهادها و ملت­ها را هدایت می­کند (ساکی، ۱۳۹۰).

رزنبرک[۷] اخلاق را این‌گونه تعریف می­کند: اصول رفتاری فردی و گروهی که خوب یا بد، درست یا غلط، قابل‌قبول یا غیرقابل‌قبول تصور شده‌اند (نقل از گل وردی و بیات، ۱۳۸۹). همچنین کائوگ و جاتر[۸] (۲۰۱۰) معتقدند که موضوعاتی همچون انصاف، تصمیم­گیری در خصوص اینکه چه چیزی درست یا نادرست است و نیز مشخص کردن مقرراتی که رفتار مسئولانه بین افراد و گروه­ها را تأیید می‌کند، در حوزه‌ی اخلاقیات قرار دارند (عاملی، ۱۳۸۸). ولاسکوئز[۹] معتقد است که اخلاقیات، فرایند بررسی استانداردهای معنوی و وجدانی یک فرد یا جامعه است (فراستخواه، ۱۳۸۵).

در حقیقت اخلاق، دانشی است که الگوهای رفتار ارتباطی افراد و سازمان­ها را در قبال خویش و دیگران تنظیم می‌کند. دانشی نظام­مند که به الگوهای رفتار ارتباطی درون فردی، بین فردی و برون فردی بر مبنای اراده و عقل می­پردازد و مبتنی بر رعایت حقوق دو طرف ارتباط است (فرامرز قراملکی، ۱۳۸۳: ۲۳). در این معنا انسان موجودی است آگاه، مختار و مسئول که با محیط در تعامل است و بر مبنای رفتارهای خوب و بد دو رویکرد دارد: بحث نظری و علمی و بحث مربوط به رفتارهای عینی و واقعیت خارجی. در رهیافت اول اخلاق، مفهومی نظری است و از چیستی، علل و آثار رفتار خوب و بد بحث می‌کند؛ اما در رهیافت دوم اخلاق، علمی کاربردی است که به مباحث و معضلات علمی به نحو خاص و مستقیم اشاره دارد (ساکی، ۱۳۹۰).

بدین ترتیب در یک مفهوم کلی می­توان گفت که اخلاق مجموعه­ی آرمان یا ایده آل‌های جامعه است. در این نگاه، «تصمیم‌گیری اخلاقی» از یک‌سو متأثر از ویژگی­های شخصیتی افراد است و از سوی دیگر شرایط محیطی مثل فشارهای گروهی و مسائل سازمانی از قبیل مقررات اخلاقی بر آن اثر می­گذارند (بستانیان، ۱۳۹۰). بر اساس حوزه­های مختلف پژوهشی و مطالعاتی، می­توان اخلاق را به سه بخش تقسیم کرد:

 

 

حوزه­های مختلف اخلاق

حوزه­ی اخلاقیتعریف
 

 

 

اخلاق توصیفی

این حوزه به توصیف و معرفی اخلاقیات افراد، گروه­ها و جوامع مختلف می­پردازد. در پژوهش­های توصیفی صرفاً در پی توصیف و گزارش­دهی اخلاق هستیم. این حوزه، تحقیقات تجربی توصیفی و علمی و تاریخی انسان­شناسان و جامعه­شناسان در زمینه­های اخلاقی را دربر می­گیرد و به‌نوعی به فلسفه­ی وجودی و باورمندانه­ی افراد در جوامع می­پردازد.

 

اخلاق هنجاریبه بررسی افعال اختیاری انسان و صفات حاصل‌شده از آن‌ها از جنبه­ی خوبی یا بدی و بایستگی و نبایستگی می­پردازد (شالباف، ۱۳۸۸؛ سعیدی گراغانی، ۱۳۹۰؛ کوخ و دود، ۲۰۰۵؛ و کمپبل، ۲۰۱۲). اخلاق هنجاری در مقایسه با دو رویکرد دیگر، عمل‌گراتر است و به تدوین استانداردهای اخلاقی منجر می¬شود. این استانداردها رفتارهای درست و نادرست را نظم می¬بخشند. این نوع از اخلاق ممکن است به روشن ساختن عادات خوبی که ما باید کسب نماییم، وظایفی که باید انجام گیرد و یا بررسی آثار و تبعات رفتار ما بر دیگران نیز بپردازد (فراستخواه، ۱۳۸۵؛ عاملی، ۱۳۸۸؛ شالباف، ۱۳۸۸؛ بگریو و هرماند، ۲۰۱۱؛ و کمپبل، ۲۰۱۲).

 

 

اخلاق کاربردی

زیرشاخه‌ای از اخلاق هنجاری است که باهدف ارائه­ی توصیه­های مفید در مورد موقعیت­های مختلف اخلاقی پایه­گذاری شده است. اخلاق کاربردی به بررسی موضوعات خاص و مهم نظری، مسائل زیست‌محیطی، نسل‌کشی و جنگ‌افزارهای کشتارجمعی می­پردازد (عاملی، ۱۳۸۸، صالحی، ۱۳۸۹، عباس­زاده و معینی، ۱۳۹۱، ویلمز و دیگران، ۲۰۰۵ و اولدنبرگ، ۲۰۱۳).

 

فرا اخلاقاین رویکرد به بررسی تحلیلی و فلسفی مفاهیم و احکام اخلاقی می­پردازد. وظیفه‌ی این نوع، صرفاً بررسی معنای «خوب» و «بد» و تحلیل گزاره­های مورد بحث است. فرا اخلاق در پی آن است که مشخص کند اصول اخلاقی ما به چه معنا هستند و منشأ آن‌ها کجاست. آیا این اصول به چیزی بیشتر از بیان احساسات افراد جامعه می­پردازند؟ فرا اخلاق درصدد است که این سؤالات را بر پایه‌ی موضوعات حقیقت کلی، اراده­ی خداوند، نقش برهان در قضاوت­های اخلاقی و نیز معانی دقیق اصطلاحات اخلاقی پاسخ گوید (فراستخواه، ۱۳۸۵؛ نخودساز، ۱۳۸۷؛ عزیزی، ۱۳۸۸؛ گل وردی و بیات، ۱۳۸۹؛ آزمی رانیا، ۲۰۰۹؛ گلان، ۲۰۰۹؛ و بگریو و هرماند، ۲۰۱۱).

 

پیدایش اخلاق کاربردی به مسائل نوظهور در قلمرو علم و قدرت انسانی برمی­گردد (آج و برونتون[۱۰]،۲۰۱۰). سه رویکرد مطرح در اخلاق کاربردی در جدول زیر آمده‌اند:

 

رویکردهای سه‌گانه‌ی اخلاق کاربردی (منبع: اج و برونتون، ۲۰۱۰).

رویکردتوصیف
رویکرد اولتوجه خاص به موارد علمی و نزاع انگیز و حل مشکلات اخلاقی
رویکرد دومکاربرد اصول، ارزش­ها و نظریه­های اخلاقی صرفاً به انگیزه­ی تحلیل و ارزیابی عملکردهای اجتماعی و سیاست­های موجود در حرفه­های مختلف
رویکرد سومبررسی فلسفه­ی به‌کارگیری نظریات اخلاقی جهت فهم وظایف اخلاقی خود

 

همان­گونه که ذکر شد که اخلاق کاربردی حوزه­های چندگانه­ای دارد که شامل اخلاق ورزشی، مهندسی، پزشکی، زیست‌محیطی، تجارت، آموزش و غیره است. بسیاری از این حوزه­ها، شاخه­هایی از «اخلاق حرفه­ای» هستند. برخی، اخلاق حرفه­ای را به «مسئولیت­های اخلاقی» تعریف کرده­اند که به بیان مسئولیت و وظایف اخلاقی سازمان در قبال حقوق محیط داخلی و خارجی می­پردازد (قراملکی، ۱۳۸۷: ۱۴).

مفهوم مسئولیت اخلاقی برای اولین بار به‌طور صریح در عبارات ارسطو به‌کاررفته است. وی در کتاب «اخلاق نیکوماخوس» گوهر فعل اخلاقی را رفتار عقلائی متعهد به خیر جمعی می­داند (ساکی، ۱۳۹۰). ارسطو پاسخگویی به یک عامل بر اساس تحسین یا مذمت در رابطه با عملکرد را مسئولیت اخلاقی می­داند.

 

o              تحلیل مفهوم حقوق[۱۱] در تعریف اخلاق

عمده‌ترین کاربرد واژه حقوق را در سه معنا دانسته‌اند:

۱) مجموعه مقرراتی که بر اشخاص، از این‌ جهت که در اجتماع هستند، حکومت می‌کند. (حقوق ایران، حقوق بین‌الملل، حقوق اسلام)

۲) برای تنظیم روابط مردم و حفظ نظم در اجتماع، حقوق برای هر کس امتیازهایی در برابر دیگران می‌شناسد و توان خاصی به او می‌بخشد. (حقوق فردی)

۳) دانشی که به تحلیل قواعد حقوق و سیر تحول و زندگی آن می‌پردازد. (حقوق مدنی، حقوق اساسی)

 

o              بیان حضرت علی (علیه‌السلام):

جعل الله سبحانه حق عباده متقدّما علی حقه، فمن قام لحق عباده و ذلک یودی الی اقامه حقه

خداوند سبحان حق بندگانش را بر حق خود مقدم گردانیده است. هرکسی که حق بندگان او را بگذارد، در برپاداشتن حق خدا نیز کامیاب می‌شود.

 

حرفه[۱۲]

مفهوم حرفه ازنظر فنی، سازمانی و روان­شناختی در پایان قرن­های میانی اروپا شکل گرفت. اگرچه ریشه­های آن به روزگار باستان برمی­گردد. در آن زمان در اروپا روند رشد تقسیم اجتماعی کار اتفاق افتاد که در آثار نویسندگان کلاسیک سیاسی- اجتماعی به‌روشنی توصیف، تجزیه‌وتحلیل شده است. در همان زمان زندگی خصوصی از زندگی عمومی جدا شد و انواع متفاوت «حرفه گرایی» شکل گرفت. همچنین روش زندگی شهری از زندگی روستایی جدا شد و سبک زندگی شهری یک‌بار دیگر به‌عنوان مرکز توجه فعالیت­های حرفه­ای به شکل­های مختلف ایفای نقش کرد. نیاز به افزایش گروه­های تحصیل‌کرده، به‌ویژه مجموعه­ها و کادرهای تعلیم‌دیده را ایجاد می­کرد و انسان روشن­فکر حرفه­گرا جانشین انسان سنتی شد (خاکی،۱۳۹۲: ۱۹۶).

اصولاً حرفه در معنای وسیع کلمه به معنای شغل یک شخص است اما در معنی محدودتر به نوع خاصی از فعالیت اشاره می­کند که شخص همراه با آن دارای موقعیت خاصی می­شود و با اصول اخلاقی خاصی گره می­خورد. حرفه مجموعه­ای از نظریه­ها و دانش را در بردارد و دارای شأن و مرتبتی اجتماعی است. سازمان­هایی آن را ترویج می­کنند. گروهی در عمل و نظر به آن مشغول­اند. معمولاً خرفه­ها در میان رشته­های دانشگاهی جایگاهی دارند و دارای معیارهای اخلاقی و ارزشی خاص خود می­باشند (همان).               

o    فصل دوم

o       اخلاق حرفه‌ای

 

محتوای این فصل:

 

  • مفهوم اخلاق حرفه­ای
  • مبانی اخلاق حرفه­ای
  • ویژگی­های اخلاق حرفه­ای
  • آرمان اخلاق حرفه­ای

 

 

o

o

o              مفهوم اخلاق حرفه‌ای

در ابتدا مفهوم اخلاق حرفه‌ای به معنای اخلاق کار و اخلاق مشاغل به کار می‌رفت. امروزه نیز عده‌ای از نویسندگان اخلاق حرفه‌ای، از معنای نخستین این مفهوم برای تعریف آن استفاده می‌کنند. اصطلاحاتی مثل work ethics یا professional ethics معادل اخلاق کاری یا اخلاق حرفه‌ای در زبان فارسی است.

تعریف‌های مختلفی از اخلاق حرفه‌ای ارائه شده است:

الف) اخلاق کار، متعهد شدن انرژی ذهنی و روانی و فیزیکی فرد یا گروه به ایده جمعی است در جهت اخذ قوا و استعداد درونی گروه و فرد برای توسعه به هر نحو.

ب) اخلاق حرفه‌ای یکی از شعبه‌های جدید اخلاق است که می‌کوشد به مسائل اخلاقی حرفه‌های گوناگون پاسخ داده و برای آن اصولی خاص متصور است.

ج) اخلاق حرفه‌ای به مسائل و پرسش‌های اخلاقی و اصول و ارزش‌های اخلاقی یک نظام حرفه‌ای می‌پردازد و ناظر بر اخلاق در محیط حرفه‌ای است.

د) مقصود از اخلاق حرفه‌ای مجموعه قواعدی است که افراد باید داوطلبانه و بر اساس ندای وجدان و فطرت خویش در انجام کار حرفه‌ای، رعایت کنند؛ بدون آن‌که الزام خارجی داشته باشند یا در صورت تخلف، به مجازات قانونی دچار شوند.

هـ) اخلاق فردی، مسئولیت‌پذیری فرد است در برابر رفتار فردی خود، صرفاً به‌منزله یک فرد انسانی و اخلاق شغلی، مسئولیت‌پذیری یک فرد است در برابر رفتار حرفه‌ای و شغلی خود، به‌مثابه صاحب یک حرفه یا پست سازمانی.

 

 

و) این اخلاق، دربرگیرنده مجموعه‌ای از احکام ارزشی، تکالیف رفتار و سلوک و دستورهایی برای اجرای آن‌هاست.

ز) اخلاق حرفه‌ای، به‌منزله شاخه‌ای از دانش اخلاق به بررسی تکالیف اخلاقی در یک حرفه و مسائل اخلاقی آن می‌پردازد و در تعریف حرفه، آن را فعالیت معینی می‌دانند که موجب هدایت فرد به موقعیت تعیین‌شده همراه با اخلاق خاص است.

در واقع می­توان این­طور بیان نمود که مفهوم اخلاق حرفه­ای مجموعه­ی قوانین اخلاقی را در برمی‌گیرد که اصولاً از ماهیت یک حرفه استخراج‌شده‌اند. بدین ترتیب نخستین وظیفه­ی اخلاق حرفه­ای تدوین قوانینی بر پایه‌ی اخلاق در حِرف مختلف است (ویلمز، ۲۰۰۵؛ ابدی مهر، ۱۳۸۴؛ و شالباف، ۱۳۸۸). صاحبان حرفه از دانش اخلاق دو توقع دارند: یکی بیان نظام‌مند مسئولیت‌های اخلاقی در حرفه و دیگری تشخیص دقیق و حل اثربخش مسائل اخلاق حرفه (قراملکی، ۱۳۸۸: ۱۷۵).

رست[۱۳] (۱۹۸۳) برای کمک به درک بهتر اخلاق حرفه­ای چارچوبی را ارائه نمود. او معتقد است «عمل اخلاقی[۱۴]»، انجام هر رفتاری است که منجر به رفاه دیگران می­گردد. او رفتار اخلاقی را متشکل از چهار جزء می­داند و اظهار می­دارد که افراد پیش از انجام هر عمل ارادی، این چهار مؤلفه را مدنظر قرار دهند: حساسیت اخلاقی[۱۵] (فرایند تشخیص موقعیت)، استدلال اخلاقی[۱۶]، (انتخاب مناسب‌ترین گزینه)، تصمیم برای انجام راه­حل­های اخلاقی (توجه به گزینه­های اخلاق مدارتر و رعایت آن‌ها در رفتار) و انجام عمل اخلاقی (تثبیت رفتار اخلاق مدار و تکرار آن) (نقل از بگریو و هرماندز، ۲۰۱۲). بدین ترتیب اخلاق حرفه­ای به‌صورت «مجموعه­ای از کنش و واکنش­های اخلاقی پذیرفته‌شده که – باهدف به حداکثر رساندن کیفیت و مطلوبیت تعاملات اجتماعی افراد شاغل در سازمان­ها از سوی نهادهای ذی‌ربط یا مجامع حرفه­ای مقرر می­شود» قابل‌تعریف است (کمپ بل، ۲۰۱۳؛ نهاوندیان، ۱۳۸۵؛ لشگربلوکی، ۱۳۸۷؛ البافیان، ۱۳۸۸؛ گل­وردی و بیات، ۱۳۸۹؛ یقین لو و همکاران، ۱۳۸۹؛ و صالحی، ۱۳۸۹). این حوزه مجموعه­ای از احکام ارزشی، بایدها و نبایدها و تکالیف رفتاری به همراه دستورالعمل­هایی برای اجرای آن‌ها را در برمی‌گیرد (صالحی، ۱۳۸۹).

حرفه­های مختلف، اخلاق و تعهدات مربوط به خود را دارند که برگرفته از اساسنامه­ی آن‌هاست. حرفه­های مختلف بر اساس میزان حساسیت وظیفه­ای که در قبال جامعه دارند اصول مشترک، ارزش­ها یا صلاحیت­هایی را مشخص می­کنند که اعضای آن‌ها را به هم پیوند می­دهد. اخلاق حرفه­ای برای فرد و سازمان فرصت «خودکنترلی» و «خود بهبود گری» را فراهم می­آورد. رعایت اخلاق حرفه­ای توانمندی سازمان را در کسب‌وکار افزایش داده و هزینه­های سازمان و جامعه را کاهش می­دهد (بیگ زاده و همکاران، ۱۳۹۱).

رواج اصطلاح اخلاق حرفه­ای در ادبیات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی نویسندگان (ابتدا نویسندگان غربی) به قرن ۱۸ و ۱۹ میلادی منتسب است (مک نامارا، ۲۰۰۷). این اصطلاح به‌عنوان یکی از ویژگی­های سرمایه­ی انسانی و معنوی هر جامعه، به‌مثابه نوعی تعهد و وجدان کاری نسبت به وظایف محوله، به‌سرعت جای خود را در سازمان­ها باز کرد. رزنیک، رئیس مرکز توسعه‌ی اخلاق در دانشگاه وایومینگ امریکا، ازجمله صاحب‌نظران معاصر حوزه­ی اخلاق در علم است. او در چارچوب فکری و تحلیلی عمیق خود پیرامون اخلاق قبل از هر چیز بین دو بعد اخلاقی یعنی «اخلاق به‌مثابه یک موضوع و «اخلاق به‌مثابه یک‌رشته‌ی مطالعاتی» یا همان «اخلاق پژوهی» تمایز قائل می­شود. به نظر وی اخلاق عبارت است از «معیارهای رفتار مطلوب یا هنجارهای اجتماعی که رفتارهای انسانی را تجویز، تشویق و هدایت می­کند». رزنیک می­افزاید اخلاق حرفه­ای مشتمل بر معیارهای رفتاری است که بر رفتار افرادی دلالت می‌کند که یک شغل یا نقش حرفه­ای مشخص را بر عهده دارند. اخلاق حرفه­ای به‌زعم او مشتمل بر یک سلسله تعهدات و تکالیف مشخصی است که فردی که وارد یک حرفه می‌شود، متعهد به اجرای آن‌هاست (علیزاده و همکاران، ۱۳۹۰).

رزنیک ۱۲ اصل یا معیار برای رفتار اخلاقی در عرصه­ی حرفه و شغل و همچنین علم و فناوری پیشنهاد می‌کند که عبارت‌اند از: درستکاری، دقت، بلندنظری، آزادی، اعتبار مدرک، تعلیم، مسئولیت‌پذیری اجتماعی، قانون مداری، اعطای فرصت، احترام متقابل، کارایی، احترام و رعایت حقوق سوژه‌های پژوهشی (همان).

باید اضافه کرد که در اخلاق حرفه­ای دو رهیافت «سنتی» و «جدید» وجود دارد. رهیافت سنتی، رویکرد مدیریت منابع انسانی به اخلاق حرفه­ای است که بر مسئولیت­های اخلاقی افراد در مشاغل و حِرف مختلف توجه دارد؛ اما رهیافت جدید که در دهه­های اخیر مطرح‌شده است، درواقع رویکرد مدیریت استراتژیک به اخلاق حرفه­ای است. در این رهیافت بر مسئولیت­پذیری سازمان با نگرش سیستمی عطف توجه می‌شود (گل وردی و بیات، ۱۳۸۹؛ به نقل از بیگ­زاده، ۱۳۸۹: ۶۰).

در ابتدا مفهوم اخلاق حرفه­ای به معنای اخلاق کار و اخلاق مشاغل به کار می­رفت؛ اما امروزه این دو مفهوم از یکدیگر متمایز شده­اند. تعریف­های مختلفی از اخلاق حرفه­ای ارائه شده است که ازجمله‌ی آن­ها می­توان به موارد ذیل اشاره نمود:

 

 

مقصود از اخلاق حرفه­ای مجموعه قواعدی است که افراد باید به­صورت داوطلبانه و بر اساس ندای وجدان و فطرت خویش در انجام کار حرفه­ای رعایت کنند؛ بدون آن‌که الزام خارجی داشته باشند یا در صورت تخلف، به مجازات قانونی دچار شوند (قراملکی، ۱۳۸۸).

این اخلاق، دربرگیرنده مجموعه­ای از احکام ارزشی، تکالیف رفتار و سلوک و دستورهایی برای اجرای آن‌هاست (عاملی، ۱۳۸۸).

اخلاق حرفه­ای یکی از شعبه­های جدید اخلاق است که می­کوشد به مسائل اخلاقی حرفه­های گوناگون پاسخ دهد و برای آن اصولی خاص متصور است (باقری، صالحی و حاجی­زاده، ۱۳۸۹).

اخلاق حرفه­ای، به‌منزله شاخه­ای از دانش اخلاق به بررسی تکالیف اخلاقی در یک حرفه و مسائل اخلاقی آن می­پردازد و در تعریف حرفه، آن را فعالیت معینی می­دانند که موجب هدایت فرد به موقعیت تعیین‌شده همراه با اخلاق خاص است (گل وردی و بیات، ۱۳۸۹). اخلاق حرفه­ای به مسائل و پرسش­های اخلاقی و اصول و ارزش­های اخلاقی یک نظام حرفه­ای می­پردازد و ناظر بر اخلاق در محیط حرفه­ای است (بستانیان، ۱۳۹۰). اخلاق فردی، مسئولیت‌پذیری فرد است در برابر رفتار فردی خود، صرفاً به‌منزله یک فرد انسانی و اخلاق حرفه­ای، مسئولیت­پذیری یک فرد است در برابر رفتار خود، به‌مثابه صاحب یک حرفه یا پست سازمانی (وود و ریمر، ۲۰۰۹).

در تعریف اخلاق حرفه­ای به موارد زیر اشاره شده است:

  • اخلاق حرفه­ای رفتاری متداول در میان اهل یک حرفه است.
  • اخلاق حرفه­ای مدیریت رفتار و کردار آدمی هنگام انجام دادن کارهای حرفه­ای است.
  • اخلاق حرفه­ای رشته­ای از دانش اخلاق است که به مطالعه روابط شغلی می­پردازد.
  • اخلاق حرفه­ای عبارت است از مجموعه­ای از قوانین که در وهله اول از ماهیت حرفه و شغل به دست می­آید (فرمهینی فراهانی و بهنام، ۱۳۹۱).

در بیشتر تعریف­هایی که از اخلاق حرفه­ای شده است، دو ویژگی دیده می­شود:

الف) وجود نگرش اصالت فردی و فردگرایی؛ ب) محدود بودن مسئولیت­ها و الزامات اخلاقی فرد در شغل که به نظر می­رسد این نگاه به اخلاق حرفه­ای، نوعی تحویلی نگری و تقلیل دادن اخلاق حرفه­ای است؛ زیرا هویت جمعی و سازمانی در نهادهای مشاغل در کسب‌وکار، بسی فراتر از شغل فردی اشخاص است. با توجه به همین دیدگاه بود که در این اواخر نیز بحث از اخلاق حرفه­ای در منابع مدیریتی و بیشتر در آثار و مباحث مربوط به مدیریت منابع انسانی مطرح می­شد (صالحی، ۱۳۸۹).

امروزه با توجه به همین مورد، در مفهوم جدید از اخلاق حرفه­ای، به مسئولیت­های اخلاقی بنگاه و سازمان اشاره می­شود که جامع­تر از تعریف سنتی است. در این نگاه، بنگاه به‌منزله یک شخصیت حقوقی دو گونه مسئولیت دارد: الف) مسئولیت­های حقوقی کیفری؛ ب) مسئولیت­های اخلاقی که مسئولیت­های اخلاقی بنگاه بسیار پیچیده­تر از مسئولیت­های اخلاقی فردی- شخصی و فردی شغلی است. به‌عبارت‌دیگر، مسئولیت­های اخلاقی بنگاه شامل همه اضلاع و ابعاد سازمان می­شود و اخلاقیات شغلی را نیز در برمی‌گیرد. البته اخلاق حرفه­ای افزون بر اخلاق کار، حقوق کار را نیز در برمی‌گیرد (همان).

به‌طورکلی ساده‌ترین انگاره در تعریف اخلاق حرفه‌ای این است که آن را مسئولیت‌پذیری در زندگی شغلی بدانیم. اخلاق حرفه‌ای برحسب اینکه در این مسئولیت‌پذیری عضو مسئول دارای شخصیت حقیقی یا حقوقی باشد، دو مرتبه پیدا می‌کند:

 

الف) مسئولیت اخلاقی فرد در زندگی

یک فرد جامعه در زندگی فردی خود وظایفی بر عهده دارد که عمل نکردن و برنامه نداشتن برای رسیدگی به آن‌ها بر روی زندگی شغلی او نیز تأثیر می­گذارد و به اخلاق حرفه­ای او لطمه می­زند.

ب) مسئولیت اخلاقی سازمان‌ها در قبال عناصر محیط داخلی و محیط خارجی.

فرد در محیط داخلی و خارجی محل کار وظایفی نسبت به آن سازمان بر عهده دارد که عمل به آن‌ها اخلاق حرفه­ای را در آنجا محقق می­سازد (قراملکی، ۱۳۸۵: ۱۰۱).

 

o              مبانی اخلاق حرفه­ای[۱۷]

حوزه­ی اخلاق یا فلسفه­ی اخلاق متضمن نظام-مند نمودن، تعریف و توسعه­ی مفاهیمی از رفتار درست و نادرست است. در این میان کاربرد اصول اخلاقی در زندگی حرفه­ای و مناسبات پیرامون آن را «اخلاق حرفه­ای» می­نامند. اخلاق حرفه­ای به بررسی چالش­های اخلاقی که توسط شاغلین حرفه­های مختلف تجربه می­شوند پرداخته و به دنبال مطالعه و درک مبانی ارزش­ها و الزامات حرفه­ای است (اولدنبورگ، ۲۰۱۳).

بر این اساس می­توان این­طور بیان نمود که اخلاق حرفه‌ای، مجموعه‌ای از اصول و استانداردهای سلوک بشری است که رفتار افراد و گروه‌ها را تعیین می‌کند؛ در حقیقت اخلاق حرفه‌ای، یک فرایند تفکر عقلانی است که هدف آن محقق ساختن این امر است که در سازمان چه ارزش‌هایی را چه موقع باید حفظ و اشاعه نمود (فرامرز قراملکی، ۱۳۸۲). همچنین اخلاق حرفه‌ای مجموعه‌ای از کنش‌ها و واکنش‌های اخلاقی پذیرفته‌شده است که از سوی سازمان‌ها و مجامع حرفه‌ای مقرر می‌شود تا مطلوب‌ترین روابط اجتماعی ممکن را برای اعضای خود در اجرای وظایف حرفه‌ای فراهم آورد (آزاد، ۱۳۷۳)

مبانی اخلاق حرفه‌ای و انتظارات اجتماعی عبارت‌اند از:

  1. صداقت و راست‌گویی
  2. انصاف و برابری
  3. امانت‌داری
  4. وفاداری و احساس مسئولیت اجتماعی

اخلاق حرفه‌ای نوعی تعهد اخلاقی و وجدان کاری نسبت به هر نوع کار، وظیفه و مسئولیت است. اخلاقی بودن در حرفه، حاصلِ دانستن، خواستن، توانستن و نگرش است (قراملکی، ۱۳۸۲). اخلاق حرفه‌ای یکی از مسائل اساسی همه جوامع بشری است. در حال حاضر متأسفانه در جامعه ما در محیط کار کمتر به اخلاق حرفه‌ای توجه می‌شود. درحالی‌که در غرب سکولار، در دانش‌های مربوط به مدیریت و سازمان، شاخه‌ای با عنوان اخلاق حرفه‌ای وجود دارد، ولی در جامعه دینی ما، در مدیریت، به اخلاق توجه کافی نشده است. جامعه ما نیازمند آن است که ویژگی‌های اخلاق حرفه‌ای مانند دل‌بستگی به کار، روحیه مشارکت و اعتماد، ایجاد تعامل با یکدیگر و… تعریف و برای تحقق آن فرهنگ‌سازی شود. امروزه بسیاری از کشورها در جهان صنعتی به این بلوغ رسیده‌اند که بی‌اعتنایی به مسائل اخلاقی و فرار از مسئولیت‌ها و تعهدات اجتماعی، به از بین رفتن بنگاه می‌انجامد. به همین دلیل، بسیاری از شرکت‌های موفق برای تدوین استراتژی اخلاقی احساس نیاز کرده و به این باور رسیده‌اند که باید در سازمان یک فرهنگ مبتنی بر اخلاق رسوخ کند. ازاین‌رو، کوشیده‌اند به تحقیقات درباره اخلاق حرفه‌ای جایگاه ویژه‌ای بدهند؛ وقتی از حوزه فردی و شخصی به حوزه کسب‌وکار گام می‌نهیم، اخلاق کار و یا اخلاق شغلی به میان می‌آید؛ مانند اخلاق پزشکی، اخلاق معلمی، اخلاق مهندسی و نظایر آن. برای نمونه، چگونه ممکن است سیستم یک بیمارستان یا دانشگاه فاسد باشد، اما از پرستاران بخواهیم اخلاقی باشند. امروزه اخلاق حرفه‌ای نقش راهبردی در بنگاه‌ها دارد و متخصصان مدیریت استراتژیک، اصول اخلاقی شایسته در سازمان را از پیش‌شرط‌های مدیریت استراتژیکِ خوب، دانسته‌اند. در اخلاق حرفه‌ای، مسئولیت‌های اخلاقی سازمان، در قبال محیط داخلی و خارجی است و این متمایز از حقوق کار است؛ اما حقوق کار نیز در آن وجود دارد. اصول اخلاق خوب از پیش‌شرط‌های مدیریت استراتژیک خوب است. این اصول موجب ایجاد یک شرکت و بنگاه خوب می‌شود.

 

o              ویژگی­های اخلاق حرفه­ای

امروزه در اخلاق حرفه­ای، تلقی «شما حق دارید و من تکلیف»، مبنای هرگونه اخلاق در کسب‌وکار است. این مبنا از رفتار ارتباطی فرد، به‌صورت اصلی برای ارتباط سازمان با محیط قرار می­گیرد و سازمان با دغدغه رعایت حقوق دیگران، از تکالیف خود می­پرسد. ویژگی­های اخلاق حرفه­ای در مفهوم امروزی آن عبارت­اند از: دارای هویت علم و دانش بودن، داشتن نقشی کاربردی، ارائه صبغه­ای حرفه­ای، بومی و وابسته بودن به فرهنگ، وابستگی به یک نظام اخلاقی، ارائه دانشی انسانی دارای زبانِ روشن انگیزشی، ارائه روی آوردی میان‌رشته‌ای (لشکربلوکی، ۱۳۸۷).

«کادوزیر» درباره ویژگی­های افرادی که اخلاق حرفه­ای دارند موارد زیر را بیان می­کند:

  • مسئولیت‌پذیری

در این مورد فرد پاسخ­گوست و مسئولیت تصمیم­ها و پیامدهای آن را می­پذیرد؛ سرمشق دیگران است؛ حساس و اخلاق مدار است؛ به درستکاری و خوش‌نامی در کارش اهمیت می­دهد؛ برای ادای تمام مسئولیت­های خویش کوشاست و مسئولیتی را که به عهده می­گیرد، با تمام توان و خلوص نیت انجام می­دهد.

  • تمایل به رقابت سازنده

در تمام موارد سعی می­کند ممتاز باشد؛ اعتمادبه‌نفس دارد؛ به مهارت بالایی در حرفه خود دست پیدا می­کند؛ جدی و پرکار است؛ به موقعیت فعلی خود راضی نیست و از طرق شایسته دنبال ارتقای خود است؛ سعی نمی‌کند به هر طریقی در رقابت برنده باشد.

  • صادق بودن

مخالف ریاکاری و دورویی است؛ به ندای وجدان خود گوش فرا می­دهد؛ در همه­حال به شرافتمندی توجه می­کند؛ شجاع و باشهامت است.

  • احترام به دیگران

به حقوق دیگران احترام می­گذارد؛ به نظر دیگران احترام می­گذارد؛ خوش‌قول و وقت‌شناس است؛ به دیگران حق تصمیم­گیری می­دهد؛ تنها منافع خود را مرجح نمی­داند.

  • رعایت و احترام نسبت به ارزش­ها و هنجارهای اجتماعی

برای ارزش­های اجتماعی احترام قائل است؛ در فعالیت­های اجتماعی مشارکت می­کند؛ به قوانین اجتماعی احترام می­گذارد؛ در برخورد با فرهنگ­های دیگر متعصبانه عمل نمی­کند.

  • عدالت و انصاف

 طرفدار حق است؛ در قضاوت تعصب ندارد؛ بین افراد از لحاظ فرهنگی، طبقه اجتماعی و اقتصادی، نژاد و قومیت تبعیض قائل نمی­شود.

  • همدردی با دیگران

دلسوز و رحیم است؛ در مصائب دیگران شریک می­شود و از آنان حمایت می­کند؛ به احساسات دیگران توجه می‌کند؛ مشکلات دیگران را مشکل خود می­داند.

 

  • وفاداری

به وظایف خود متعهد است؛ رازدار دیگران است؛ معتمد دیگران است (گل وردی و بیات، ۱۳۸۹).

o              آرمان اخلاق حرفه­ای

آرمان تخلق به اخلاق حرفه­ای در سازمان، بیش از هر چیز دستیابی به عملکرد برتر فردی و سازمانی است که قادر خواهد بود موفقیت سازمان را در عرصه­های مختلف تسهیل و تسریع نماید (اترک، ۱۳۸۹). برای دستیابی به چنین آرمانی توجه به موارد زیر ضروری می­نماید:

  • ارائه­ی ملاک نهایی ارزش­ها: برای سنجش رفتار اخلاقی داشتن ملاک و سنجه ضروری است. این ملاک­ها در نظام اخلاقی دینی کارایی خود را در «تقرب به خدا» به دست می­آورند و در برخی از جوامع، معیار «تکلیف» است.
  • ترسیم جدول «فضائل و رذایل»: ایجاد و پایش رفتار اخلاقی منوط به شناسایی ارزش­ها و ضد ارزش­ها در سازمان است. در ارائه­ی تعاریف ارزش و غیر ارزش، روشنی در مفهوم، تمایز در مصادیق و عملیاتی بودن بیانات اهمیت زیادی دارد.
  • تحلیل مسائل عینی و موردی در حوزه­ی اخلاق: ازآنجاکه مسائل اخلاقی به فرهنگ موجود وابسته­اند، لازم است مسائل و مصادیق، به حد کافی «مقوله­شناسی» و «بسترشناسی» شوند.
  • تبیین معضلات اخلاقی در حوزه­ی فعالیت­های حرفه­ای: این کار موجب دستیابی مدیران به دلایل بروز رفتارهای غیراخلاقی می­شود. به همین دلیل سازمان­ها برای خود آیین‌نامه‌ی اخلاق حرفه­ای تدوین می­کنند.
  • حل تعارضات اخلاقی: تعارضات اخلاقی در زندگی شخصی و سازمانی همواره وجود دارند اما انواع سازمانی، پیچیده­تر و عمیق­ترند. تعارض اخلاقی عبارت است از رفتاری که انجامش از جهتی زشت و ترک آن از جهتی دیگر نارواست و فرد در مورد آن احساس بلاتکلیفی می‌کند.
  • توجه به تقدم پیشگیری از درمان: کاربردی بودن دانش اخلاق اقتضا می­کند که روش­ها و بسترسازی­های لازم در جهت تدوین اصول اخلاقی، ضوابط و قوانین سازمانی و همچنین برنامه­های آموزشی مورد نیاز به‌عنوان عوامل پیشگیری کننده-به­کار گرفته شود.
  • ارائه­ی الگوهای اخلاقی: در ادبیات اخلاق‌گرا، داشتن الگوهای اخلاقی نقش بسزایی در رغبت آفرینی و انگیزش افراد بازی می­کند (قراملکی، ۱۳۸۸: ۱۹۱).

 

[۱]. Plato

[۲]. Aristotle

[۳]. ethics

[۴] . etikos

[۵]. ethics

[۶]. ethocs

[۷]. Rosenborck

[۸]. Kaug & Jatter

[۹]. Velascoez

[۱۰]. Eweje & Brunton

[۱۱]. law, right

[۱۲]. profession

[۱۳]. Reast

[۱۴]. moral action

[۱۵]. moral sensivity

[۱۶]. moral reasoning

[۱۷]. professional ethics

نقد و بررسی‌ها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین کسی باشید که دیدگاهی می نویسد “اخلاق حرفه‌ای در سازمان‌ها (ابعاد، مؤلفه‌ها، نظریه‌ها و مدل‌ها)”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

امتیازات کاربران

میانگین امتیازات کاربران به ویژگی های محصول
0 امتیاز 5 ستاره
0 امتیاز 4 ستاره
0 امتیاز 3 ستاره
0 امتیاز 2 ستاره
0 امتیاز 1 ستاره

پرسش و پاسخ

برای ارسال پرسش یا پاسخ باید در سایت وارد شوید. ورود به حساب کاربری
لطفا متن پرسش/پاسخ خود را وارد کنید

اطلاعات فروشنده

  • فروشنده: 1001packi
  • هنوز امتیازی دریافت نکرده است.