شابک، فیپا و مجوزهای وزارت ارشاد

تاریخچه (ISBN)

در سراسر دنیا هر سال انتشار کتاب¬ و سایر نشریات به میزان قابل توجهی افزایش می یابد و به همان نسبت، به تعداد مراکز فروش و انتشار افزوده می شود. این توسعه روزافزون در امر چاپ و انتشار، سردرگمی و بلاتکلیفی را به دنبال دارد و باعث می شود مدت زمان بیشتری برای پیدا کردن کتاب یا نشریه مورد نظر صرف کنیم. با توجه به افزایش روزافزون انتشار کتاب و مشکلاتی که توزیع، سفارش، انبارگردانی و اطلاع رسانی کتاب در سطح جهان با آن مواجه شده بود، به تدریج ناشران و کتابفروشان برآن شدند راه حلی در این زمینه بیاندیشند. تا آن زمان ناشران برای کنترل موجودی، تامین سفارش و توزیع، از روش های مختلفی از جمله بازیابی عنوان، مولف و دیگر مشخصات کتابشناختی استفاده می کردند. اما استفاده از مشخصات کتابشناختی همیشه پاسخگو نبود. به این منظور و همچنین برای سرعت دهی به کارها، صرفه جویی در هزینه¬ها و پیشگیری از وقوع مشکلاتی که در اثر پراکندگی و تنوع منابع چاپی به وجود آمده بود، ناشران تصمیم گرفتند از شماره های داخلی برای شناسایی آثارشان استفاده کنند، که بیشتر شماره های ثبت کتاب ها بود. اگر چه روش خوبی بود اما چون این شماره گذاری ها استفاده داخلی داشتند، با گسترش مبادلات وسیع کتاب ها در سطح ملی و بین المللی جوابگوی مشکلات نبود. بنابراین، بررسی های تعدادی از ناشران و توزیع کنندگان کتاب که از رایانه برای پردازش سفارش ها و کنترل موجودی درانبارهای کتاب استفاده می کردند، نشان داد پیش نیاز یک نظام ماشینی کارآمد، شماره ای منحصر به فرد و ساده برای شناسایی آثار است. در این راستا فروشگاه های کتابفروشی «اسمیت و پسران» که کتاب هایشان را از انبار مرکز تهیه و از سیستم کامپیوتری برای سفارش، انبارگردانی و فروش کتاب های خود استفاده می کردند، لزوم وجود یک سیستم ماشینی موثر و یک شماره واحد و آسان برای کتاب¬های منتشر شده را بیش از پیش احساس کردند. در سال ۱۹۶۷ در انگلستان شماره استاندارد کتاب توسط «اسمیت» ایجاد شد. در همین زمان آمریکایی ها نیز در اجرای چنین طرحی با کشور انگلیس همکاری کردند که توسط شرکت «باوکر» بسط و توسعه یافت. مسئله نیاز به یک سیستم شماره گذاری بین المللی کتاب نخستین بار در سومین گردهمایی بین المللی بازار کتاب و انطباق آن با اصول منطقی تجارت کتاب در نوامبر ۱۹۶۶ مطرح شد. در سال ۱۹۶۸ کمیته فنی مستندسازی سازمان بین المللی استاندارد، گروهی را با مسئولیت موسسه استاندارد انگلستان با هدف تحقیق درباره امکان بسط نظام انگلیسی برای شماره گذاری در سطح بین المللی تعیین کرد. در این راستا کنفرانس های متعدد میان کشورهای اروپایی و آمریکایی برگزار شد که نتیجه این کنفرانس ها، تدوین استاندارد شماره ۲۱۰۸ ایزو بود. بر اساس این استاندارد، اصول و روش شماره گذاری استاندارد بین المللی کتاب تعریف شد. هدف از این استاندارد، هماهنگ سازی و استاندارد کردن استفاده از شماره شابک برای کتاب ها در سطح بین لمللی است؛ به روشی که هر شماره استاندارد بین المللی کتاب فقط یک عنوان مشخص و یا چاپ مشخص از یک عنوان توسط ناشر خاص را شناسایی می کند. یک سازمان بین المللی در سطح جهان برای انجام و پیاده کردن اصول شابک، مسئولیت شماره گذاری را بر عهده گرفت که مقر آن در لندن – انگلستان است و به سازمان جهانی شابک مشهور شد. علاوه بر سازمان جهانی، در هر کشور یک نمایندگی در سطح ملی و در مواردی منطقه ای، مسئولیت هدایت گروه را برای شماره گذاری کتاب ها بر عهده دارد. در ایران موسسه شابک خانه کتاب در سال ۱۳۷۲ مسئولیت شماره گذاری کتاب ها در سطح ملی را به عهده گرفت و پس از یک سال کار آزمایشی، به صورت رسمی در سال ۱۳۷۳ به کار خود ادامه داد. اکنون افزون بر ۱۲ هزار و ۹۰۰ موسسه انتشاراتی عضو نظام شابک هستند و کتاب های خود را براساس استاندارد شابک شماره گذاری می کنند.

شابک‌، شناسه ای‌ منحصر بفرد و بین المللی‌ برای‌ شناسایی آثار تک نگاشتی ‌ است‌؛ و با اختصاص یک شماره که جایگزین پیشینه های توصیفی کتاب شناختی طولانی می شود، می توان در زمان‌ و نیروی انسانی صرفه‌جویی‌ از خطاهای‌ یادداشت برداری‌ اجتناب کرد.

• شابک‌، امکان گردآوری‌ و روزآمدسازی‌ راهنماهای‌ تجاری‌ کتاب‌ و بانک های اطلاعاتی کتاب شناختی مانند فهرست کتاب های موجود در بازار را فراهم می آورد . اطلاعات‌ کتاب‌ های موجود در بازار با استفاده‌ از شابک‌ به راحتی‌ قابل دسترسی است‌.

• سفارش‌ و توزیع‌ کتاب‌ها بیشتر از طریق شابک صورت می گیرد که به این صورت باعث‌ کارآیی و سرعت بخشیدن به امور می‌شود. • شابک،‌ در قالب‌ رمزینه‌ ۱۳ رقمیِ EAN-UCC ماشین خوان است‌. این کار موجب افزایش سرعت و جلوگیری از اشتباهات می شود.

• شابک،‌ برای‌ راه اندازی نظام های فروش مکانیزهِ‌ در کتابفروشی‌ها ضروری‌ است‌. • مدیریت‌ حق‌ مؤلف‌ اغلب با شابک‌ انجام می گیرد.

• گردآوری اطلاعات فروش از طریق شابک انجام می شود. این امر نظارت بر شکل های مختلف محصولات و ویرایش های آنها را میسر می سازد، و همچنین امکان مطابقت بین موضوعات و حتی ناشران مختلف را فراهم می آورد.

• در بعضی از کشورها قانون امانت ملی بر پایه شابک بنا شده است. چنین طرح هایی کمک می کنند تا نویسندگان و تصویرگران بتوانند در قبال تعداد دفعاتی که کتاب های آنها در کتابخانه های عمومی امانت داده می شوند، مبلغی را دریافت کنند.

شابک در ایران

همگام با گسترش نشر کتاب و استفاده روزافزون از رایانه و سیستم های داده-پردازی در فعالیتهای نشر و اطلاع رسانی، ضرورت وجود شابک در ایران نیز بیش از پیش احساس شد و در نتیجه معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به عنوان متولی کار نشر اقدام به اخذ نمایندگی از موسسه جهانی شابک نمود. در سال ۱۳۷۲، ایران به عضویت این مؤسسه درآمد و شماره گروهی جمهوری اسلامی ایران در نظام شماره گذاری بین المللی کتاب عدد ۹۶۴ تعیین شد. بر اساس آمار خانه کتاب تعداد ناشران عضو بیش از ۸۰۰۰ ناشر است. همچنین بر اساس همین آمار از کل کتاب های منتشر شده توسط ناشران تا پایان سا ل ۱۳۹۰، حدود ۹۶ درصد کتاب ها دارای شابک هستند. در سال ۱۳۷۵ نیز بر اساس مصوبه هیات وزیران استفاده از شابک از سوی ناشران اجباری شد و ناشر موظف شد که از ضوابط شابک ایران پیروی کند. در شابک ایران دو میلیون عنوان کتاب با پیش شماره های ۹۶۴ و ۶۰۰ قابل شماره گذاری است که در آن ناشران، بر حسب میزان فعالیت انتشاراتی آنها، به گروه هایی تقسیم می شوند که جدول گروه ۹۶۴ به صورت زیر است:

تعداد عنوانهای کتابهای ناشر شناسه گروه
تا ۱۰۰۰۰عنوان کتاب ۰۰-۲۹ گروه اول
تا ۱۰۰۰عنوان کتاب ۱۵۰-۲۴۹ گروه دوم
تا ۱۰۰۰عنوان کتاب ۳۰۰-۵۴۹ گروه سوم
تا ۱۰۰۰عنوان کتاب ۹۷۰-۹۸۹ گروه چهارم
تا ۱۰۰ عنوان کتاب ۲۵۰۰-۲۹۹۹ گروه پنجم
تا ۱۰۰ عنوان کتاب ۵۵۰۰-۸۹۹۹ گروه ششم
تا ۱۰۰عنوان کتاب ۹۹۰۰-۹۹۹۹ گروه هفتم
تا ۱۰ عنوان ۹۰۰۰۰-۹۶۹۹۹ گروه هشتم

با توجه به افزایش میزان انتشارات و در شرف به اتمام رسیدن شماره های شابک در گروه ۹۶۴ در سال ۱۳۸۵ گروه دیگری به شناسه ۶۰۰ به ایران اختصاص یافت. دامنه شماره گذاری گروه ۶۰۰ به شرح زیر است:

تعداد عنوانهای کتابهای ناشر شناسه گروه
تا ۱۰۰۰۰عنوان کتاب ۰۰-۰۹ گروه اول
تا ۱۰۰۰ عنوان کتاب ۱۰۰-۴۹۹ گروه دوم
تا ۱۰۰ عنوان کتاب ۵۰۰۰-۸۹۹۹ گروه سوم
تا ۱۰ عنوان کتاب ۹۰۰۰۰-۹۹۹۹۹ گروه چهارم

  بر اساس تعداد کتاب منتشر شده ناشر و زمان صرف شده برای انتشار آنها، ناشر در یکی از این چهارگروه جای می گیرد. فهرستی از شماره گذاری مورد نیاز ناشر در اختیار او قرار می گیرد و ناشر، خود می تواند در مجموعه شماره های مختص به خود، کتاب هایش را شماره گذاری کند. و در انتخاب ترتیب شماره گذاری کتاب هایش نیز مختار است منوط به آنکه باعث بلا استفاده ماندن شماره های مختص به خود نشود.

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Call Now Buttonپاسخگویی 24 ساعته